Reisverslag FISH Mali 10-20 maart 2017

12/4/2017

Als uitwisseling naar aanleiding van het Voice4Thought Festival ben ik als kunstenaar uitgenodigd door de organisator van FISH (Festival International de Slam et Humour), Aziz Siten’k, in Bamako, Mali. Hieronder mijn verslag.

Dag 1

Vandaag de basics geregeld, een telefoonkaart met internet credits en geld gewisseld. Winkels en dus ook banken zijn hier van 12 tot 16 uur gesloten dus we waren aangewezen op straatjongens. Een kraampje op een straathoek van Orange en een kruispunt waar de jongens zwaaiend met geld automobilisten aanhouden. Je krijgt minder gewisseld als bij een bank, ze moeten wel wat verdienen op een transactie natuurlijk. In dit geval verdienden ze 5000 cfa op beide transacties, dat is omgerekend 7,50 euro. Ik vind het helemaal prima, iedereen blij.

Ik schrijf mijn eerste indrukken op van de stad. Bamako probeer ik te vergelijken met N’djamena, mijn enige vergelijkingsmateriaal met Afrika. Er is dezelfde chaos in het verkeer, alles gebeurt op straat en de mensen zijn prachtig, gehuld in de mooiste kleuren. Hier houdt de vergelijking wel op. Het voelt hier veel intenser aan, meer leven, meer vrijheid. Ik vermaak me kostelijk door het verkeer te observeren. Groene busjes met de zijkanten open waar iemand uithangt dienen als transport voor de lokale bevolking. De routes die ze rijden zijn me een raadsel. Verder oude gele taxi’s en duizenden motoren/scooters. Een houten kar met twee ezels met een gigantische fauteuil als zitplaats voor de bestuurder erop rijdt net aan me voorbij. Een scooter weet het verkeer niet te ontwijken, er ligt iemand op de grond. Mensen krioelen er omheen, midden op de weg, waardoor twee auto’s bijna op elkaar botsen.

streetsBamako is een hele grote stad. Terwijl we er doorheen rijden merk je vooral chaos rond de drie bruggen die over de Niger gaan. Politie probeert het af en toe in goede banen te leiden, maar door veel controles voegen ze alleen maar meer chaos toe lijkt mij;-) Het is een stad met ontzettend veel bedrijvigheid. De regering doet haar uiterste best, in het kader van een opgeruimder en modernere stad, sommige straten schoon te vegen, maar niet land daarna verschijnen de eerste stalletjes alweer op straat. Vooral jongeren, maar iedereen eigenlijk, proberen op allerlei manieren aan geld te komen. Je wordt achterna gelopen door zonnebrillen, telefoonkaarten, naaimachines, rieten manden en autoramen wassers. Mensen die je helpen met inparkeren en boodschappen dragen. Ongevraagd, maar daar geef je wat kleingeld voor. Het is een van de snelst groeiende steden qua bevolking, maar door de rivier en de bergen is er niet veel ruimte voor groei.

Ons appartement kijkt uit op een islamitische begraafplaats, hopen rood zand heel dicht naast elkaar met af en toe een bordje erop. Ik ben gefascineerd, iedere ochtend wordt een graf gedolven en ’s middags is er een begrafenis. Leven en dood volgen elkaar hier snel op. Ik laat me vertellen dat als er iemand sterft degene dezelfde dag nog wordt begraven en alleen mannen mogen daarbij zijn. Tot nu toe wordt ik vriendelijk bekeken op straat, de ‘bonjours’ zijn talrijk, ze zijn wel erg nieuwsgierig naar me, maar niet op een vervelende manier. Ik kan het ze ook niet kwalijk nemen, een blanke vrouw met rood haar en 1,84 m valt ook wel op hier. In Nederland val ik meestal al op zeg maar.

Mensen leven hier. Er is geen tijd voor poppenkast of teveel eigen ego. Leven, overleven is het. Het maakt een hoop in me los. Op een prettige manier overigens. Terug naar de essentie.
Misschien moet je overleven om maximaal te kunnen leven??

Dag 2

De ochtend begint op het balkon van ons appartement. Een ochtendritueel is gevonden. Ik word wakker met het geluid van het verkeer wat voorbij raast. Wederom de groene afgebladderde busjes volgepropt met mensen, vrouwen in kleurrijke gewaden op een net zo’n kleurrijke scooter, kleine pick-up motoren overladen met spullen die niet lijken te passen. Een vrachtwagen met koeien (koeien met een bult net als een dromedaris) met daarboven hangend een man in een hangmat. Op zondag (en op donderdag) vinden de meeste trouwerijen plaats. Met de mensen nog meer uitgedost dan normaal heb ik er al drie voorbij zien trekken. Ik word hier erg vrolijk van. Laat de dag maar beginnen. Het is inmiddels duidelijk geworden dat er alleen ’s avonds water uit de kraan komt, dus ik was me uit de emmer. Prima te doen overigens.

Onze voordeur staat open en spontaan valt er af en toe een groep mensen binnen, slammeurs uit Mali met hun familie kom ik achter. Ik weet niet zo goed wat ik er mee aanmoet, de familie ploft met een verveeld gezicht bij ons op de bank. Ik bied ze water aan, maar dat is niet nodig. Ik zit weer op balkon. Bericht van Aziz, we worden ‘soon’ opgehaald, hij wilt ons zijn cultureel centrum ‘Agoratoire’ laten zien. Aziz_AgoratoireJa leuk! Geen idee hoe laat ‘soon’ is alleen. ‘Go with the flow it is’. We zijn opgehaald door een vrijwilliger van het festival in de auto van Aziz, volgeplakt met posters van het festival. Zijn centrum ligt in de wijk Lafiabougou, een paar straten van de hoofdweg af. Zonder asfalt en met enorme gaten en stenen op de weg ziet het er al een stuk minder ‘georganiseerd’ uit. We krijgen een rondleiding van een trotse Aziz en ik krijg te horen dat een stuk muur boven op het dakterras voor mij is. Of ik daar mijn signature op wil zetten. Gaaf. Een muurschildering it is. Even wat verzinnen dus.

Terug in het appartement staat het vol met mensen. Er wordt ons duidelijk gemaakt dat we onze kamers moeten delen met nog een boel andere artiesten. “Of ik het niet erg vind m’n bed te delen met 2 vrouwelijke slammeurs”. Haha, m’n bed gaat me net even iets te ver. Gelukkig kunnen we iets regelen met extra matrassen. Wordt gezellig met 7 man in een appartement voor drie. Ik voel even een lichte paniek opkomen. De stad is chaos en zo ook mijn hoofd van alle indrukken. Gelukkig weet ik het snel weer los te laten. Personal space wordt hier wat minder nauw genomen sowieso. Wen er maar aan. Is ook wel fijn, mensen zijn enthousiast en komen zich blij aan je voorstellen. Je voelt je heel welkom. “First time Africa?” vragen ze. Ineens wordt ik beet gepakt en omhelst door een van de slammeurs. Ik was toch vorig jaar in Tsjaad? Ja!

Centre Soleil D’Afrique

Maandagochtend word ik opgehaald door Aziz op de scooter. Terwijl we wachten voor een stoplicht stopt er een stel naast ons, ook op de scooter. Zij, die achterop zit, kijkt opzij en schiet spontaan in de lach. Mij had ze even niet verwacht te zien denk ik? Ik lach vrolijk terug.

Het idee was, tenminste zo had ik het begrepen, een muurschildering te maken in Agoratoire, het centrum van Aziz. Vijftien minuten later zit ik op kantoor tegenover de directeur van Centre Soleil D’Afrique, Hana Goro. Hij is zeer geïnteresseerd en vraagt hoe groot het canvas moet zijn wat ik nodig heb. Haha, ik ben even helemaal in de war. Aziz is inmiddels vertrokken. De heer Goro leidt me rond in het centrum en laat ook zijn eigen werk zien. Tussen de administratie op zijn bureau staan potjes verf en kwasten. Prachtig, een man naar m’n hart. Ik word in het buitenatelier voorgesteld aan de Malinese kunstenaar, Bengali, die ik gister ook al even zag bij Aziz. Meteen wordt duidelijk dat dit een hele moeizame communicatie gaat worden aangezien we aangewezen zijn op mijn kennis van de Franse taal. Wel wordt duidelijk dat we op nog een andere kunstenaar wachten en dat we maar een paar uur de tijd hebben aangezien de opening van de expo om 17 uur is. Prima.

20170313_124509_webEen jonge vrouw, Aïssata, arriveert en de twee staan mij aan te kijken wat de bedoeling is. Als jij het weet, weet ik het ook haha. Ik besluit dat het canvas 1,5 x 2 m moet zijn en iemand gaat er op uit om het te halen. Bengali weet iemand die een beetje Engels kan en hij fungeert moeizaam als tolk. Verf en kleur is een universele taal, maar er moet toch even overlegd worden wat we gaan maken. Ik ben blij dat ik gisteravond nog even snel een schets heb gemaakt voor mijn idee van de muurschildering. Een stuk katoen arriveert en we gaan naar het dak om het doek met rollers met witte verf te prepareren. Als het doek droog is (zo gebeurd met een graad of 40) begin ik, samen met Bengali, mijn ontwerp te schetsen op het canvas. Dit met het idee dat ik begin en zij later hun ideeën met die van mij samenvoegen, maar mijn ontwerp wordt letterlijk gevolgd. Ik voel me daar een beetje ongemakkelijk bij maar vooruit. Ik probeer nog te vragen of ze het wel een leuk idee vinden en krijg te horen “ça marche”. Good enough I guess. Verder op alles wat ik vraag qua input krijg ik het antwoord “you decide”. Ok bon. Het zij zo. Als we eenmaal aan het schilderen zijn ontspan ik. We zijn weer terug op hetzelfde level zo voelt het. O ja, we houden allemaal van verf. Fijn!

Tussendoor word ik uitgenodigd om te komen eten binnen in het centrum. Drie grote aluminium voederbakken (ze doen me denken aan die van m’n hond) staan op de grond en drie groepjes op plastic tuinstoelen vormen zich er omheen. Ik schuif erbij. Er wordt nog aan me gevraagd of ik liever bij een van de andere wil zitten want misschien vind ik dat lekkerder. Geen idee! Het is rijst waar een dikke vleesprut overheen wordt gegoten en iedereen begint met z’n handen te eten. Correctie: alleen met de rechterhand want met links doe je dingen op de wc. Ze zien me moeilijk kijken, hoe krijg ik dat naar m’n mond? En ze halen een lepel voor me. Onderzoekend haal ik hier en daar een hap weg, maar er wordt me duidelijk gemaakt dat ik in mijn eigen gebied moet blijven. Ze zijn lief, proberen me echt op m’n gemak te stellen.

Canvas_AgoratoireNa het eten doen de mannen hun gebed en gaan wij weer door met schilderen. Mijn ontwerp staat erop maar nu nog de achtergrond. Welke kleur wordt er gevraagd? Samen komen we toch tot een kleur en Bengali komt met het idee om onze handafdrukken in verschillende kleuren te doen. Ik vind het in deze content mooi passen aangezien Agoratoire een cultureel centrum is die samenwerkt met verschillende nationaliteiten en het is gelijk onze signature. Blij met het eindresultaat was dit een mooie en zeker interessante ervaring. Foto’s worden heen en weer gebluetooth en ik word opgehaald. Terug in het centrum van Aziz wordt het doek achter de receptie gehangen en word ik door de slammeurs gefeliciteerd. Na de opening van het festival in Bibliothèque National zijn we weer terug in Agoratoire waar op het dakterras de opening is van de expositie met werk van Bengali. Ik ben onder de indruk van zijn werk. Ik raak in gesprek met een slammeur, of een ‘poête en herbe’ zoals hij zichzelf noemt, die me even kort zijn levensverhaal vertelt. Hij vertelt me dat zijn vader militair is, een gewelddadige man. Zijn moeder is om het leven gekomen door de hand van zijn vader en daarom is hij kunstenaar geworden. Tegen de wil van zijn vader en om zijn moeder te herleven door zijn kunst. Hij schrijft een mooi gedicht in mijn schrift. Ik ben er stil van…

Workshop dag 1

Gister afgesproken met de leraar en Aziz dat we woensdag van 8 tot 12 uur het 1e deel van de workshop gaan doen. Om 8 uur zit ik klaar op het balkon, maar het is niet zo’n goed weer. Het regent! Om half 10 worden we opgehaald en ontbijten we met z’n allen in Agoratoire. Rond half 11 rijd ik met Aziz naar de school, ‘Amademe’, dat niet ver ligt van zijn centrum. Het is een school voor verstandelijk en lichamelijk gehandicapte kinderen. De 5 leerlingen waar de leraar het over had worden opgehaald en ze zijn veel jonger dan ik had verwacht, rond 8 jaar. Ik krijg nog niet echt contact met ze, gedwee zitten ze met me aan tafel. Is ook heel spannend, ook voor mij. Eerlijk gezegd is dit een situatie ver uit m’n comfortzone. Ik krijg van Aziz een camera en hij overlegt nog wat met de leraren. Alles lijkt duidelijk. We gaan ervoor.

Quartier schoolWe lopen de school uit de wijk in. Ik voel me een indringer in hun wereld, maar tegelijkertijd vind ik het een prachtige kans en voel me ook wel vereerd dat ik hier rond mag lopen. Tering dit is echt heel arm. Zelf in elkaar getimmerde huisjes voor op het grootste gedeelte op een vuilnisbelt. Ik zie de armoede maar als kunstenaar raak ik hier zwaar geïnspireerd door. Heel dubbel. Met iets minder schaamte maak ik foto’s van de omgeving en van de mensen. De leraren begroeten iedereen hartelijk en ik word door iedereen aangestaard maar ook wel gedag gezegd. Ik ben erg interessant, laten we het daar op houden. Begrijpelijk ook, ik vind hen ook mateloos interessant. Ik hou m’n emoties in de plooi en loop door alsof er niets aan de hand is. Ik word zwaar geprikkeld door de contrasten in de wijk. Schone was hangt boven de grond bezaaid met vuilnis in combinatie met de zware lucht die er hangt. Tussendoor een aangelegd moestuintje. De mensen zijn prachtig, mooie frisse kleuren tussen het grauwe stof.

Al snel wordt duidelijk dat het hele concept van de workshop niet helemaal gaat werken. De kinderen nemen zelf geen foto’s. Ik leg uit aan de leraren dat het toch echt de bedoeling is dat de leerlingen zelf op zoek moeten gaan en zelf foto’s nemen. De camera wordt aan een van de kinderen gegeven en ogenschijnlijk ongeïnteresseerd drukt ze op het knopje. Ook mijn telefoon geef ik enthousiast aan een meisje. Terug op de school volgt er een moeizaam gesprek met een van de leraren. De taal is toch een barrière met zulke specifieke woorden. Maar we komen eruit en we spreken af dat ik een aantal foto’s (die ik zelf heb genomen) uitprint en dat we daar morgen mee aan de slag ga. Ik sms Aziz en snel staat hij klaar om me mee terug te nemen naar zijn centrum. Daar aangekomen lukt het me via een omweg (wat is bluetooth toch een mooie uitvinding) de foto’s op de juiste laptop te krijgen zodat ze uitgeprint kunnen worden. Om erachter te komen dat de kleurenprinter zonder inkt zit. Morgen kan ik het weer proberen belooft de dame achter de receptie. Bon. Ik voeg me bij de slammeurs in de repetitieruimte waar ik wat help door de repetities op te nemen voor de slammeurs. Fijn als geheugensteuntje.

S’avonds laat ik alles nog even bezinken en kom ik tot de conclusie dat het hele concept van de workshop misschien een beetje te hoog gegrepen is. Ik bedoel de kinderen zijn 8 jaar oud! Het hele idee was om door middel van fotografie en schilderkunst een visueel verhaal van hun ‘quartier’ te maken. Een nieuw plan is nodig. Dan besef ik dat ik gewoon lekker moet gaan schilderen met de kinderen. Niet dat ik het plan volledig loslaat, het wordt een visueel verhaal van de wijk door de ogen van 8-jarige kinderen. Want wat schilderen jongere kinderen? Datgene wat ze kennen, een huis, een boom, een auto etc. Daarnaast wil ik ze ook gewoon een hele leuke dag bezorgen, volgens mij gaat het wel goed komen.

Workshop dag 2

Children_AmademeIk arriveer op de school en ik word hartelijk begroet door de hele club. Leuk dit! Ik leg de vellen papier, de kwasten en verf en de kinderen kijken me aarzelend aan. Ik leg uit hoe je ‘orange’, ‘violet’ en ‘vert’ mengt en dat je eerst je kwast in het bakje met water doet alvorens in de verf. Nadat ik zelf een streep verf op papier zet hebben ze het door en ze beginnen aarzelend met één kwast. Er is geen zwart, dat is raar. Haha, dat meng je met blauw en bruin en met wit erdoor krijg je grijstinten. Al snel wordt er om meer vellen papier gevraagd en alle 30 kwasten die ik had meegenomen worden gebruikt. Geweldig. Hier word ik nou blij van.

Al snel worden m’n 5 leerlingen omringt door de rest van de school en er wordt aan me getrokken en geduwd of ze ook papier en verf mogen. Helaas van niet en met een paar ‘doucements’ weet ik wat ruimte te creëren. De kinderen zijn lekker bezig en ik ben het middelpunt van vermaak voor de andere kinderen. Tekeningen worden gemaakt in het zand, trots laten ze hun schoolschriftjes zien, iedereen wilt mijn aandacht. Ook willen ze graag aan me voelen, dat moet toch anders voelen een witte huid. De vellen papier zijn op, c’est fini! Ook ‘fini’ voor mij trouwens, ik ben op. Ik wil wat mooie foto’s van het gemaakte Paintingswerk maken en ik leg ze bij elkaar op de grond. Ze zijn prachtig als ze zo bij elkaar liggen, vooral de kleuren zijn erg mooi. De wind steekt ineens op en alles dreigt weg te waaien. De kinderen vinden het hilarisch en gaan snel op zoek naar steentjes en helpen me alles weer op z’n plek te leggen. Aziz laat nog even op zich wachten en ik ga op zoek naar een plekje op het terrein om even bij te komen. I need some space. Een aantal leraren hebben dit door en nodigen me uit in hun kantoortje. Me een mandarijn en wat nootjes toestoppend vragen ze me nieuwsgierig het hemd van het lijf. Aziz arriveert en we keren terug naar zijn centrum.

Amademe

school_AmademeHet is vrijdag en vandaag gaan we met de slammeurs langs bij de school waar ik heb gewerkt. We worden in een busje van Amademe opgehaald, zo roestig verbogen dat de zijdeur niet meer goed dicht kan. Aangekomen bij de school zwaaien er kinderen al enthousiast naar me. Schatjes. We zetten ons aan tafel met de directie en de leraren van de school en iedereen wordt voorgesteld door Aziz. Daarna volgt een uitgebreide rondleiding door de school. Leuk om in de klaslokalen te kijken hoe het er aan toegaat. Er wordt uitgelegd dat leerlingen naar leeftijd in een klas zitten maar ook naar mate ze gehandicapt zijn. We gaan langs bij o.a. logopedie en fysiotherapie en één kind wordt als voorbeeld meegetrokken. Bij logopedie worden er uitgebreid vingers in z’n mond gestoken om uit te leggen dat dat de spraak bevorderd en bij fysio aan z’n benen getrokken. Op een gegeven moment is hij er klaar mee en begint te huilen. Logisch, ik zou er ook gaan van janken. Mensen prevelen “Moge God hem en de anderen helpen”, maar ik denk God heeft hem in eerste instantie zo gemaakt toch? En het is fantastisch werk wat ze hier doen. De fotomomentjes met de kleinste kinderen sla ik even over, dat gaat me net even te ver. Bij het werk van de kinderen geven Aziz, de leraar en ik een kort praatje. Ik vertel dat ik dit een mooie ervaring vond. Kinderen die voor het eerst in hun leven verf zien en daar prachtige dingen mee maken. Fantastisch!

Tot slot

Deze reis ben ik overladen met prikkels. Erg stimulerend, inspirerend en af en toe erg vermoeiend. Het land lijkt wel in een andere dimensie te leven. Deze hele trip was heerlijk ‘out of my comfortzone’. Belangrijk, dat zet de dingen weer in z’n perspectief, zouden meer mensen moeten doen denk ik dan. De samenwerking met kunstenaars uit een compleet andere cultuur, werken met kinderen (ook nog met een handicap, hoewel ik stiekem denk dat ik daar beter mee uit de voeten kan dan ‘normale’ kinderen) en toch ook wel van dichtbij ‘het moslim zijn’ meemaken, was een erg positieve ervaring.
Het zet je ook aan het denken over andere dingen. Hier in Nederland kan ik vaak overmand worden door twijfels. Wat bedoelen mensen? Zeggen ze wat ze bedoelen? Wat verwachten ze van me? Ik merk dat ik dat op een gegeven moment heerlijk kon loslaten daar. Dat was de uitwerking die de mensen daar op me hadden. Puurheid, warmte, oprechtheid. Daar kan ik wat mee. En het leven in het heden, het nu is belangrijk. Niet gister, niet morgen, nu.

Fotogallery



Leave a Reply